Την ανάγκη συγκρότησης ενός συνεκτικού συστήματος με συνέχεια στον χρόνο, το οποίο να καλύπτει ολόκληρο τον κύκλο διαχείρισης, δηλαδή πρόληψη, άμεση επέμβαση και μακροχρόνια αποκατάσταση, αναδεικνύουν η έρευνα πεδίου και οι προτάσεις πολιτικής του έργου «Βοηθώντας τα σπιτικά να γίνουν ανθεκτικά στην πληττόμενη από τα ακραία κλιματικά φαινόμενα Ελλάδα» (Helping Homes).
Πρόκειται για έργο που υλοποιεί ο Οργανισμός INZEB με τη συγχρηματοδότηση του European Climate Foundation.
Τα σημαντικά ευρήματά του παρουσιάστηκαν πρόσφατα σε εκδήλωση στο Μουζάκι η οποία επικεντρώθηκε στα βασικά ευρήματα της έρευνας πεδίου που πραγματοποιήθηκε σε πληγείσες περιοχές της Θεσσαλίας και της Κρήτης, καθώς και στις εμπειρίες των κατοίκων μετά τις φυσικές καταστροφές της καταιγίδας Ντάνιελ και του σεισμού στο Αρκαλοχώρι, αντίστοιχα. Στόχος του έργου είναι η δημιουργία τεκμηριωμένης γνώσης που θα υποστηρίξει τον σχεδιασμό αποτελεσματικότερων, συνεκτικών και ανθρωποκεντρικών δημόσιων πολιτικών για την κλιματική ανθεκτικότητα, την ενεργειακή αναβάθμιση και την προστασία του οικιστικού αποθέματος.
Η Διευθύνουσα Σύμβουλος INZEB Αλίς Κοροβέση μίλησε αποκλειστικά στη ΓΝΩΜΗ και στο karditsanews αναλύοντας τα ευρήματα, παρουσιάζοντας τις Προτάσεις Πολιτικής για την επόμενη μέρα και μοιραζόμενη μαζί μας συγκλονιστικές μαρτυρίες κατοίκων που βίωσαν τις φυσικές καταστροφές.
Αναλυτικά, η συνέντευξη που παραχώρησε η Αλίς Κοροβέση στη Βάσω Μπαλαμπάνη έχει ως εξής:
Ερώτηση: Σε τι ακριβώς αφορά το έργο «Βοηθώντας τα σπιτικά να γίνουν ανθεκτικά στην πληττόμενη από τα ακραία κλιματικά φαινόμενα Ελλάδα» (Helping Homes), που υλοποίησε ο Οργανισμός INZEB με τη συγχρηματοδότηση του European Climate Foundation; Ποια είναι η στόχευσή του;
Απάντηση: Το έργο HelpingHomes ξεκίνησε από μια βασική διαπίστωση: όταν ένα ακραίο κλιματικό ή φυσικό φαινόμενο πλήττει μια περιοχή, η απώλεια ή η σοβαρή βλάβη μιας κατοικίας δεν αποτελεί μόνο ένα τεχνικό ή οικονομικό πρόβλημα. Το σπίτι είναι ταυτόχρονα χώρος ασφάλειας, καθημερινότητας και οικογενειακής ζωής. Γι’ αυτό θελήσαμε να διερευνήσουμε τι συμβαίνει στους ανθρώπους και στα νοικοκυριά μετά το φαινόμενο, όταν η πρώτη φάση της έκτακτης ανάγκης έχει περάσει, αλλά οι συνέπειες παραμένουν.
Η έρευνα πραγματοποιήθηκε σε δύο διαφορετικές περιοχές της Ελλάδας, στη Θεσσαλία μετά τις καταστροφικές πλημμύρες και στην Κρήτη μετά τον σεισμό στην περιοχή του Αρκαλοχωρίου. Εξετάσαμε πώς άλλαξε η καθημερινότητα των κατοίκων, ποιες δυσκολίες εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν, πώς επηρεάστηκαν η οικονομική και ψυχολογική τους κατάσταση και τι σημαίνει για τους ίδιους η προοπτική επιστροφής σε μια κατοικία ασφαλέστερη και πιο ανθεκτική απέναντι σε μελλοντικούς κινδύνους.
Στόχος μας δεν ήταν απλώς να καταγράψουμε ζημιές. Ήταν να ακούσουμε τους ίδιους τους ανθρώπους, να κατανοήσουμε τις ανάγκες που παραμένουν σε βάθος χρόνου και να μετατρέψουμε αυτή τη γνώση σε συγκεκριμένες προτάσεις πολιτικής. Για εμάς, η ανθεκτικότητα δεν αφορά μόνο το πώς επισκευάζουμε ή κατασκευάζουμε καλύτερα ένα κτίριο. Αφορά και το κατά πόσο οι άνθρωποι έχουν τη γνώση, τους πόρους και τη θεσμική υποστήριξη που χρειάζονται για να ξαναχτίσουν τη ζωή τους με μεγαλύτερη ασφάλεια.
Ερώτηση: Ποια είναι τα βασικά ευρήματα της έρευνας που πραγματοποιήθηκε σε πληγείσες περιοχές της Θεσσαλίας;
Απάντηση: Ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα είναι ότι οι συνέπειες ενός ακραίου φαινομένου δεν τελειώνουν όταν υποχωρήσουν τα νερά ή ολοκληρωθεί η πρώτη φάση της έκτακτης ανάγκης. Για αρκετούς κατοίκους, η απώλεια ή η σοβαρή βλάβη της κατοικίας δημιούργησε μια παρατεταμένη κατάσταση προσωρινότητας και αβεβαιότητας. Η επιστροφή στην κανονικότητα δεν είναι μια γραμμική διαδικασία. Συνδέεται με την αποκατάσταση του σπιτιού, αλλά και με την οικονομική δυνατότητα, την εργασία, την ψυχολογική ασφάλεια και την εμπιστοσύνη ότι ένα αντίστοιχο φαινόμενο δεν θα αφήσει ξανά τους ανθρώπους απροστάτευτους.
Ιδιαίτερα σημαντική ήταν και η ψυχολογική διάσταση. Από τις μαρτυρίες προέκυψε ότι ο φόβος δεν αφορά μόνο όσα συνέβησαν, αλλά και το ενδεχόμενο επανάληψής τους. Η βροχή, για παράδειγμα, δεν βιώνεται πλέον ως ένα συνηθισμένο καιρικό φαινόμενο από όλους τους κατοίκους. Για ορισμένους λειτουργεί ως υπενθύμιση του κινδύνου. Αυτό μας δείχνει ότι η ανθεκτικότητα δεν μπορεί να αξιολογείται αποκλειστικά με τεχνικούς δείκτες ή με τον αριθμό των κτιρίων που επισκευάστηκαν.
Παράλληλα, η έρευνα ανέδειξε ένα σημαντικό έλλειμμα ενημέρωσης γύρω από έννοιες όπως η ενεργειακή φτώχεια, τα πράσινα κτίρια και οι δυνατότητες δημιουργίας πιο ανθεκτικών κατοικιών. Οι κάτοικοι ενδιαφέρονται για ένα ασφαλέστερο μέλλον, αλλά δεν διαθέτουν πάντοτε την πληροφόρηση, τους οικονομικούς πόρους ή την καθοδήγηση που απαιτούνται για να μετατρέψουν αυτή την ανάγκη σε πράξη. Αυτό είναι κρίσιμο για την πολιτική: η αποκατάσταση δεν πρέπει να σημαίνει απλώς επιστροφή στην προηγούμενη κατάσταση, αλλά ευκαιρία για ασφαλέστερες, ανθεκτικότερες και κοινωνικά δίκαιες λύσεις.
Ερώτηση: Μπορείτε να μοιραστείτε μαζί μας κάποιες από τις εμπειρίες των κατοίκων μετά τις φυσικές καταστροφές της καταιγίδας Ντάνιελ στην Καρδίτσα;
Απάντηση: Αυτό που μας έκανε ιδιαίτερη εντύπωση ήταν ότι, ακόμη και αρκετό διάστημα μετά την καταιγίδα Ντάνιελ, το ακραίο φαινόμενο εξακολουθεί να είναι παρόν στην καθημερινότητα πολλών κατοίκων. Άνθρωποι μας περιέγραψαν ότι, όταν βρέχει έντονα τη νύχτα, δεν κοιμούνται. Παρακολουθούν τη βροχή, βγαίνουν έξω και ελέγχουν τη στάθμη του νερού, παραμένοντας σε διαρκή εγρήγορση. Μία άλλη μαρτυρία αποτύπωνε πολύ χαρακτηριστικά το πώς έχει αλλάξει η αντίληψη του κινδύνου. Μετά τον Ιανό, οι κάτοικοι πίστευαν ότι ένα αντίστοιχο φαινόμενο θα μπορούσε να συμβεί ξανά έπειτα από δεκαετίες. Τρία χρόνια αργότερα ήρθε ο Ντάνιελ. Όπως μας είπε ένας κάτοικος, «τώρα ξέρουμε ότι μπορεί να συμβεί ξανά πολύ σύντομα». Αυτή η φράση είναι, κατά τη γνώμη μου, ιδιαίτερα σημαντική, γιατί δείχνει ότι έχει διαρραγεί η ίδια η αίσθηση προβλεψιμότητας πάνω στην οποία οι άνθρωποι οργανώνουν τη ζωή τους.
Συναντήσαμε επίσης ανθρώπους που εξακολουθούν να προσπαθούν να αποκαταστήσουν όχι μόνο το σπίτι τους, αλλά ολόκληρη την καθημερινότητά τους. Για ορισμένους, η καταστροφή της κατοικίας συνοδεύτηκε από ζημιές στην εργασία, απώλεια ή σημαντική μείωση του εισοδήματος, προσωρινή στέγαση και συνεχή αβεβαιότητα για το μέλλον. Αυτές οι επιπτώσεις δεν λειτουργούν ανεξάρτητα η μία από την άλλη. Συσσωρεύονται και συχνά δημιουργούν έναν κύκλο ευαλωτότητας, μέσα στον οποίο η οικονομική δυσκολία καθυστερεί την αποκατάσταση της κατοικίας, η στεγαστική αβεβαιότητα επιβαρύνει την ψυχολογική κατάσταση και η παρατεταμένη ανασφάλεια περιορίζει τη δυνατότητα των ανθρώπων να σχεδιάσουν το επόμενο βήμα. Ιδιαίτερα έντονη ήταν και η αίσθηση ότι η επιστροφή στο σπίτι δεν ταυτίζεται πάντοτε με την επιστροφή στην προηγούμενη ζωή. Ένα σπίτι μπορεί να έχει επισκευαστεί, αλλά η αίσθηση ασφάλειας να μην έχει αποκατασταθεί.
Αυτό είναι ίσως ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία που μας έδωσε η έρευνα πεδίου. Η αποκατάσταση δεν είναι ένα μεμονωμένο τεχνικό γεγονός και δεν ολοκληρώνεται με την επισκευή ενός κτιρίου ή την καταβολή μιας αποζημίωσης. Είναι μια διαδικασία που αφορά ταυτόχρονα την κατοικία, το εισόδημα, την ψυχική ευεξία, τις κοινωνικές σχέσεις και την εμπιστοσύνη ότι, αν ένα αντίστοιχο φαινόμενο συμβεί ξανά, οι άνθρωποι θα είναι καλύτερα προστατευμένοι. Γι’ αυτό και θεωρούμε κρίσιμο να ακούμε συστηματικά τις εμπειρίες των ίδιων των πληγέντων. Οι μαρτυρίες τους δεν αποτελούν απλώς προσωπικές ιστορίες. Αποτελούν ουσιαστική πηγή γνώσης για το πού υπάρχουν κενά στο σύστημα και για το πώς πρέπει να σχεδιάζονται αποτελεσματικότερες πολιτικές πρόληψης, προστασίας και μακροχρόνιας αποκατάστασης.
Ερώτηση: Ποιες είναι οι Προτάσεις Πολιτικής για την επόμενη ημέρα; Τι περιλαμβάνει το πλαίσιο προτάσεων πολιτικής που καλύπτει όλο τον κύκλο διαχείρισης των φυσικών καταστροφών – από την πρόληψη και την ετοιμότητα έως την αποκατάσταση και την ανασυγκρότηση – με στόχο τη δημιουργία ενός δικαιότερου και αποτελεσματικότερου συστήματος προστασίας των νοικοκυριών;
Απάντηση: Η βασική μας διαπίστωση είναι ότι η προστασία των νοικοκυριών δεν μπορεί να αρχίζει τη στιγμή που συμβαίνει ένα ακραίο φαινόμενο και να τελειώνει όταν ολοκληρωθεί η πρώτη περίοδος έκτακτης ανάγκης. Χρειάζεται ένα συνεκτικό σύστημα με συνέχεια στον χρόνο, το οποίο να καλύπτει ολόκληρο τον κύκλο διαχείρισης: πρόληψη, άμεση επέμβαση και μακροχρόνια αποκατάσταση. Αυτό είναι κρίσιμο, γιατί η έρευνα έδειξε ότι οι επιπτώσεις δεν κατανέμονται ισότιμα. Η ίδια καταστροφή μπορεί να έχει πολύ διαφορετικές συνέπειες για έναν ηλικιωμένο που ζει μόνος, μια οικογένεια με περιορισμένο εισόδημα ή ένα νοικοκυριό που χάνει ταυτόχρονα την κατοικία και την πηγή βιοπορισμού του.
Στη φάση της πρόληψης, προτείνουμε τοπικά σχέδια που να βασίζονται στη χαρτογράφηση της κοινωνικής ευαλωτότητας και των χωρικών ανισοτήτων, στην αξιολόγηση της ανθεκτικότητας του οικιστικού αποθέματος και στην ουσιαστική προετοιμασία των κατοίκων. Παράλληλα, πρέπει να είναι εκ των προτέρων σαφές ποιοι φορείς παρεμβαίνουν, με ποιον ρόλο και σε ποιον χρόνο. Η άμεση επέμβαση δεν μπορεί να στηρίζεται στον αυτοσχεδιασμό ή στην καλή πρόθεση μεμονωμένων φορέων. Χρειάζεται συντονισμός, γνώση των τοπικών αναγκών και δυνατότητα να φτάνει η κατάλληλη βοήθεια πρώτα σε όσους τη χρειάζονται περισσότερο. Τα τοπικά σχέδια πρέπει επίσης να συνδέονται λειτουργικά με τον εθνικό σχεδιασμό πολιτικής προστασίας και να συνοδεύονται από τα αναγκαία εργαλεία και τους πόρους.
Στη φάση της αποκατάστασης, το κρίσιμο ζήτημα είναι να περάσουμε από αποσπασματικά και βραχυπρόθεσμα μέτρα σε πολιτικές με διάρκεια. Προτείνουμε κεντρική και αξιόπιστη πληροφόρηση που να φτάνει σε κάθε δικαιούχο, απλούστερες και ταχύτερες διαδικασίες, ισότιμη πρόσβαση στη στήριξη και μέτρα που να διαρκούν όσο διαρκούν οι πραγματικές ανάγκες των ανθρώπων. Χρειάζεται επίσης συστηματική αξιολόγηση των πολιτικών, με τη συμμετοχή των ίδιων των πληγεισών κοινοτήτων. Το ζητούμενο, τελικά, δεν είναι μόνο να επιστρέψουμε στην κατάσταση πριν από την καταστροφή. Είναι να μειώσουμε την ευαλωτότητα που υπήρχε ήδη και να δημιουργήσουμε νοικοκυριά και κοινότητες που θα είναι καλύτερα προετοιμασμένα, περισσότερο προστατευμένα και πραγματικά πιο ανθεκτικά στο επόμενο ακραίο φαινόμενο.
Βάσω Μπαλαμπάνη